सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा के हो?
सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा भनेको पति र पत्नीबीचको वैवाहिक सम्बन्धलाई कानुनी रूपमा अन्त्य गर्ने प्रक्रिया हो। यो प्रक्रिया मुलुकी देवानी संहिता २०७४ को दफा ९३ देखि १०४ सम्ममा व्यवस्था गरिएको छ। कुनै पनि वैवाहिक सम्बन्धलाई कानुनी रूपमा अन्त्य गर्न यो प्रक्रिया अनिवार्य मानिन्छ ।
नेपालमा सम्बन्ध विच्छेद दुई मुख्य तरिकाबाट गर्न सकिन्छ। पहिलो, म्युचुअल कन्सेन्ट सम्बन्ध विच्छेद हो जसमा दुवै पक्षको सहमति हुन्छ। दोस्रो, कन्टेस्टेड सम्बन्ध विच्छेद हो जसमा एक पक्षले अर्को पक्षको असहमतिमा मुद्दा दायर गर्छ ।
सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा निम्न कानूनहरूद्वारा नियन्त्रित गरिन्छ:
| कानून | वर्ष | मुख्य व्यवस्था |
|---|---|---|
| मुलुकी देवानी संहिता २०७४ | २०१७ | सम्बन्ध विच्छेदको आधार, प्रक्रिया, सम्पत्ति बाँडफाँड र पालनपोषण |
| मुलुकी देवानी कार्यविधि संहिता २०७४ | २०१७ | अदालती प्रक्रिया र मध्यस्थता |
| नेपालको संविधान २०७२ | २०१५ | लैंगिक समानता र सम्पत्तिको हक |
| स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन २०७४ | २०१७ | वडा कार्यालयमा विवाह दर्ता रद्द |
त्यसैले, यी सबै कानूनहरूको ज्ञान बिना सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा सुरु गर्नु सम्भव छैन।
यस प्रकारमा दुवै पति-पत्नीले संयुक्त रूपमा अदालतमा निवेदन दायर गर्छन्। कुनै पनि दोष प्रमाणित गर्नुपर्दैन। सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा यो सबैभन्दा छिटो र सहज मानिन्छ ।
जब एक पक्षले मात्र सम्बन्ध विच्छेद चाहन्छ, तब कन्टेस्टेड सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा अपनाइन्छ। यसमा कानुनी आधार प्रमाणित गर्नुपर्छ ।
सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा पतिले निम्न अवस्थामा मुद्दा दायर गर्न सकिन्छ:
| क्र.सं. | आधार | विवरण |
|---|---|---|
| १ | ३ वर्ष अलग बसाइ | पत्नीले पतिको अनुमति बिना ३ वर्ष वा सोभन्दा बढी अलग बसेको |
| २ | पालनपोषण अस्वीकार | पत्नीले पतिलाई खाना वा बसोबास नदिएको वा घरबाट निकालेको |
| ३ | क्रूर व्यवहार | पत्नीले पतिलाई शारीरिक वा मानसिक रूपमा कष्ट दिएको |
| ४ | व्यभिचार | पत्नीले अर्को व्यक्तिसँग यौन सम्बन्ध राखेको प्रमाणित भएको |
सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा पत्नीलाई पतिभन्दा बढी कानुनी सुरक्षा प्रदान गरिएको छ। पत्नीले निम्न आधारमा मुद्दा दायर गर्न सकिन्छ:
| क्र.सं. | आधार | विवरण |
|---|---|---|
| १ | ३ वर्ष अलग बसाइ | पतिले पत्नीको अनुमति बिना ३ वर्ष वा सोभन्दा बढी अलग बसेको |
| २ | पालनपोषण अस्वीकार | पतिले पत्नीलाई खाना वा बसोबास नदिएको वा घरबाट निकालेको |
| ३ | क्रूर व्यवहार | पतिले पत्नीलाई शारीरिक वा मानसिक रूपमा कष्ट दिएको |
| ४ | बहुविवाह | पतिले अर्को विवाह गरेको (पत्नीमात्रको आधार) |
| ५ | व्यभिचार | पतिले अर्की महिलासँग यौन सम्बन्ध राखेको प्रमाणित भएको |
| ६ | वैवाहिक बलात्कार | पतिले पत्नीलाई बलात्कार गरेको वा गर्न षड्यन्त्र गरेको (पत्नीमात्रको आधार) |
यसबाहेक, पत्नीका लागि दुई थप आधारहरू व्यवस्था गरिएकोले सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा महिलाको हक सुरक्षित गरिएको छ।
सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा सुरु गर्नुअघि अनुभवी वकिलसँग परामर्श गर्नु आवश्यक छ। वकिलले कानुनी अधिकार, दायित्व र सम्भावित परिणामबारे जानकारी दिन्छन् ।
सम्बन्ध विच्छेदको निवेदन पति वा पत्नीको स्थायी वा अस्थायी बसोबास भएको जिल्ला अदालतमा दायर गरिन्छ ।
अदालतले प्रतिवादी पक्षलाई निवेदनको प्रति पठाउँछ। प्रतिवादीले निर्धारित समयभित्र जवाफ पेश गर्नुपर्छ ।
सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा अदालतले पहिले पति-पत्नीबीच सुलह गराउने प्रयास गर्छ। यो मध्यस्थता अनिवार्य मानिन्छ ।
यदि सम्बन्ध विच्छेद पतिको दोषले भएको हो र पत्नीले माग गरेको छ भने, अदालतले सम्बन्ध विच्छेद अघि नै सम्पत्ति बाँडफाँड गरिदिन्छ ।
मध्यस्थता असफल भएमा अदालतले प्रमाण र साक्षीको आधारमा अन्तिम फैसला सुनाउँछ ।
अदालतको फैसलापछि सम्बन्ध विच्छेद प्रमाणपत्र वडा कार्यालयमा दर्ता गरिनुपर्छ। यसले विवाह दर्ता रद्द गरिन्छ ।
| प्रकार | समयावधि | विवरण |
|---|---|---|
| म्युचुअल कन्सेन्ट | २–३ दिन | दुवै पक्षको सहमतिमा सबैभन्दा छिटो |
| कन्टेस्टेड (पहिलो पटक) | ६–१८ महिना | अनिवार्य १ वर्षको प्रतीक्षा अवधि |
| सम्पत्ति बाँडफाँड | ६–१८ महिना | अदालतको फैसलापछि थप समय लाग्न सक्छ |
त्यसैले, सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा कुन प्रकार चयन गरिन्छ भन्ने कुराले समय निर्धारण गर्छ।
सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा निम्न कागजातहरू आवश्यक पर्छन्:
| क्र.सं. | कागजात | कहाँबाट |
|---|---|---|
| १ | विवाह दर्ता प्रमाणपत्र | वडा कार्यालय |
| २ | नागरिकता प्रमाणपत्र (दुवै पक्ष) | जिल्ला प्रशासन कार्यालय |
| ३ | पासपोर्ट साइज फोटो | फोटो स्टुडियो |
| ४ | सम्बन्ध विच्छेदको आधार प्रमाण | सम्बन्धित निकाय |
| ५ | बच्चाको जन्म दर्ता प्रमाणपत्र (भएमा) | वडा कार्यालय |
| ६ | सम्पत्तिको विवरण | लालपुर्जा, बैंक विवरण |
सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा लाग्ने खर्च निम्नानुसार हुन्छ:
| खर्चको प्रकार | म्युचुअल कन्सेन्ट | कन्टेस्टेड |
|---|---|---|
| अदालत दर्ता शुल्क | रु ५००–१,००० | रु ५००–१,००० |
| वकिल शुल्क | रु १०,०००–३०,००० | रु ३०,०००–१,००,०००+ |
| कागजात तयारी | रु २,०००–५,००० | रु ५,०००–१५,००० |
| मध्यस्थता शुल्क | न्यून | रु ५,०००–१०,००० |
| कुल अनुमानित खर्च | रु १५,०००–५०,००० | रु ५०,०००–३,००,०००+ |
यद्यपि, खर्च मुद्दाको जटिलता, वकिलको अनुभव र अदालतको स्थान अनुसार फरक पर्न सक्छ ।
सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा सम्पत्ति बाँडफाँड अनिवार्य मानिन्छ। यदि सम्बन्ध विच्छेद पतिको दोषले भएको हो भने पत्नीलाई बराबर हिस्सा दिइन्छ ।
| स्थिति | पत्नीको हक |
|---|---|
| पतिको दोषले सम्बन्ध विच्छेद | बराबर सम्पत्ति हक |
| पत्नीको दोषले सम्बन्ध विच्छेद | सम्पत्ति वा पालनपोषण नपाइने |
| संयुक्त सम्पत्ति | दुवैको बराबर हक |
सम्बन्ध विच्छेदपछि पत्नीलाई पालनपोषण दिइन्छ यदि:
सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा बच्चाको हिरासत निम्न आधारमा निर्धारण गरिन्छ:
| बच्चाको उमेर | हिरासत | विवरण |
|---|---|---|
| ५ वर्षभन्दा कम | आमालाई | प्राथमिकता आमालाई दिइन्छ |
| ५–१० वर्ष | आमालाई | आमाको अवस्था अनुसार |
| १० वर्षभन्दा माथि | बच्चाको इच्छा | बच्चाको राय लिइन्छ |
यसबाहेक, गैरहिरासत पक्षलाई भेटघाटको अधिकार सुरक्षित गरिन्छ।
सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा विदेशमा रहेका नेपालीहरूले पनि मुद्दा दायर गर्न सक्छन्। यसका लागि:
| परिदृश्य | प्रक्रिया | समय |
|---|---|---|
| दुवै विदेशमा (एकै देश) | दुवैले छुट्टै वारेसनामा बनाउने | २–३ दिन |
| एक जना विदेशमा | एक जनाले वारेसनामा, अर्को व्यक्तिगत उपस्थिति | २–३ दिन |
केही अवस्थामा सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा अदालत नगइकनै स्वचालित रूपमा हुन्छ:
सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा निम्न गल्तीहरू सामान्यतया हुन्छन्:
विवाह दर्ता प्रमाणपत्र वा नागरिकता नभएमा मुद्दा दायर गर्न ढिला हुन सक्छ।
कुनै पक्षले सम्पत्ति लुकाएमा अदालतले सजाय स्वरूप सम्पत्ति अर्को पक्षलाई दिन सक्छ ।
सम्पत्ति बाँडफाँडको मुद्दा सम्बन्ध विच्छेदको ३ वर्षभित्र दायर गर्नुपर्छ ।
जटिल मुद्दामा कानुनी प्रतिनिधित्व बिना अधिकार गुम्न सक्छ।
| कानुनी व्यवस्था | समय सीमा | विवरण |
|---|---|---|
| सम्पत्ति बाँडफाँड | ३ वर्ष | सम्बन्ध विच्छेदको मितिले गणना |
| पालनपोषण माग | तुरुन्तै | सम्बन्ध विच्छेदसँगै वा पछि |
| पुनरावेदन | ३० दिन | जिल्ला अदालतको फैसलाविरुद्ध |
Attorney Nepal PVT LTD ले सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा विशेषज्ञ कानुनी सेवा प्रदान गर्छ। हाम्रा सेवाहरू:
हाम्रो अनुभवी कानुनी टोलीले सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा तपाईंको अधिकारको पूर्ण संरक्षण गर्छ। आजै सम्पर्क गर्नुहोस् र व्यावसायिक कानुनी सहायता प्राप्त गर्नुहोस्।
म्युचुअल कन्सेन्टमा २–३ दिन र कन्टेस्टेडमा ६–१८ महिना लाग्छ ।
विवाह दर्ता प्रमाणपत्र, नागरिकता, फोटो र आधार प्रमाण चाहिन्छ ।
हो। पतिको दोषले भएमा बराबर हक पाइन्छ ।
म्युचुअलमा रु १५,०००–५०,००० र कन्टेस्टेडमा रु ५०,०००–३,००,०००+ ।
५ वर्षभन्दा कम उमेरको बच्चाको हिरासत प्राथमिकता आमालाई दिइन्छ ।
अधिकृत वारेसनामा मार्फत प्रतिनिधिले अदालतमा मुद्दा दायर गर्न सक्छ ।
हो। अदालतको फैसलापछि तुरुन्तै पुनर्विवाह गर्न सकिन्छ ।
दुवै पक्षले संयुक्त निवेदन अदालतमा दायर गर्नुपर्छ ।
सम्बन्ध विच्छेदको ३ वर्षभित्र ।
हो। सम्बन्ध विच्छेदको निवेदन दर्ता भएपछि अदालतले पहिले सुलह गराउने प्रयास गर्छ ।
हो। बहुविवाह पत्नीको विशेष आधार हो ।
हो, यदि पत्नीसँग सम्पत्ति छैन र पतिको आम्दानी छ भने ।
हो। १ वर्षको अनिवार्य प्रतीक्षा अवधि कानुनमा व्यवस्था छ ।
हो। अदालतको फैसलापछि वडा कार्यालयमा दर्ता गराउनुपर्छ ।
जुनियर वकिल: रु १५,०००–३०,०००, सिनियर वकिल: रु ७५,०००–२,००,०००+ ।
यो लेख सूचनात्मक उद्देश्यका लागि मात्र तयार गरिएको हो र यो कानुनी सल्लाहको रूपमा लिइनु हुँदैन। सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया नेपालमा व्यक्तिगत परिस्थिति अनुसार फरक हुन सक्छ। कानुनी प्रक्रिया सुरु गर्नुअघि अनुभवी वकिलसँग परामर्श गर्नुहोस्। यहाँ प्रस्तुत गरिएका कानुन र नियमहरू २०८२ वैशाखसम्मको अवस्थालाई आधार मानेर तयार गरिएका हुन्। Attorney Nepal PVT LTD यस लेखको प्रयोगबाट हुने कुनै पनि परिणामको जिम्मेवार हुनेछैन।
April 28, 2026 - BY Admin