Table of Contents
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रिया: पूर्ण कानुनी मार्गदर्शन २०८२
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रिया नेपालमा औपचारिक रूपमा उद्यमशीलता सुरु गर्न चाहने व्यक्तिहरूका लागि अनिवार्य कानुनी प्रक्रिया हो। यो प्रक्रिया औद्योगिक प्रतिष्ठान ऐन, २०७६ र औद्योगिक प्रतिष्ठान नियमावली, २०७७ द्वारा नियमित गरिएको छ। साथै, स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ अन्तर्गत स्थानीय तहलाई घरेलु तथा लघु उद्योग दर्ता गर्ने अधिकार प्रत्यायोजन गरिएको छ। त्यसैले, घरेलु उद्योग दर्ता गर्न चाहने कुनै पनि व्यक्तिले संघीय, प्रादेशिक र स्थानीय तीनै तहको कानुनी व्यवस्था बुझ्नु अनिवार्य मानिन्छ।
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रिया पूरा नगरी उद्योग सञ्चालन गर्नु कानुनी रूपमा दण्डनीय अपराध हो। औद्योगिक प्रतिष्ठान ऐन, २०७६ को दफा ३८ अनुसार दर्ताविना सञ्चालित उद्योगलाई जरिवाना र बन्द गर्ने व्यवस्था गरिएको छ। त्यसैले, यो ब्लगमा घरेलु उद्योग दर्ता कसरी गर्ने भन्ने विषयलाई चरणबद्ध रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रिया भनेको के हो?
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रिया भनेको घरेलु, लघु र साना उद्योगहरूलाई सम्बन्धित सरकारी निकायमा दर्ता गराई कानुनी मान्यता दिलाउने प्रक्रिया हो। यस प्रक्रियामा आवेदन दर्ता, कागजात सत्यापन, शुल्क तिर्ने र प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने कार्यहरू समावेश गरिन्छ।
घरेलु उद्योग दर्ता गरिएका उद्योगहरूले मात्र सरकारी सुविधा, कर छुट, बैंक ऋण र निर्यात प्रवर्द्धन कार्यक्रममा सहभागिता जनाउन पाउँछन्। त्यसैले, साना उद्योग दर्ता नगरी उद्योग सञ्चालन गर्नु भनेको कानुनी जोखिम मोल्नु हो।
घरेलु तथा साना उद्योगको कानुनी परिभाषा र वर्गीकरण
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रिया सुरु गर्नुअघि उद्योगको वर्गीकरण बुझ्नु आवश्यक छ। औद्योगिक प्रतिष्ठान ऐन, २०७६ अनुसार उद्योगहरूलाई निम्नानुसार वर्गीकृत गरिएको छ।
उद्योगको पुँजी र सम्पत्तिको आधारमा वर्गीकरण
| उद्योगको प्रकार | स्थिर पुँजी (जग्गा र भवन बाहेक) | वार्षिक कारोबार | दर्ता गर्ने निकाय |
|---|---|---|---|
| सूक्ष्म उद्योग | रु. २० लाखसम्म | रु. १ करोडसम्म | वडा कार्यालय / स्थानीय तह |
| घरेलु उद्योग | परम्परागत सीप र स्थानीय कच्चा पदार्थमा आधारित | परम्परागत प्रकृति | जिल्ला घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालय |
| साना उद्योग | रु. २० लाखदेखि रु. १५ करोडसम्म | रु. १ करोडदेखि रु. ४० करोडसम्म | जिल्ला घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालय |
| मध्यम उद्योग | रु. १५ करोडदेखि रु. ५० करोडसम्म | रु. ४० करोडदेखि रु. १ अर्बसम्म | उद्योग विभाग |
| ठूला उद्योग | रु. ५० करोडभन्दा माथि | रु. १ अर्बभन्दा माथि | उद्योग विभाग / लगानी बोर्ड नेपाल |
घरेलु उद्योगमा पर्ने व्यवसायहरू
घरेलु उद्योग दर्ता गर्न योग्य व्यवसायहरू औद्योगिक प्रतिष्ठान ऐन, २०७६ को अनुसूची २ मा उल्लेख गरिएका छन्। तीमध्ये प्रमुख व्यवसायहरू यस प्रकार छन्।
| क्र.सं. | घरेलु उद्योगको प्रकार |
|---|---|
| १ | हाते करघा, प्याडल करघा, अर्धस्वचालित करघा, बटाई, रङ्गाई र प्रिन्टिङ |
| २ | हाते बुनेका उन, रेशम, कम्बल, गलैंचा, पस्मिना, कपडा, हस्तकागज र सामग्री |
| ३ | परम्परागत सीपमा आधारित वस्तुहरू |
| ४ | परम्परागत मूर्तिकला |
| ५ | तामा, पित्तल, धालो, कास र जर्मन सिल्बरका हस्तनिर्मित भाँडा |
| ६ | फलामबाट बनेका चक्कु, चुलोसी, खुकुरी, हँसिया, कुटो, कोदालो |
| ७ | हस्तनिर्मित सुन, चाँदीका गहना र भाँडा |
| ८ | अनमोल, अर्धअनमोल र सामान्य ढुङ्गा काट्ने उद्योग |
| ९ | साल, बबियो, अल्लो, रुइतो जस्ता प्राकृतिक तन्तुमा आधारित उद्योग |
| १० | ढुङ्गाको कलाकृति |
| ११ | पौभा, थाङ्का कला र अन्य परम्परागत चित्रकला |
| १२ | परम्परागत संस्कृति झल्कने मुखौटा, पुतली र गुडिया |
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रिया: चरणबद्ध मार्गदर्शन
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रिया लाई निम्न चरणहरूमा विभाजन गर्न सकिन्छ। यी चरणहरूलाई क्रमशः पालना गर्नुपर्छ।
चरण १: उद्योगको प्रकार निर्धारण गर्ने
सबैभन्दा पहिले आफ्नो व्यवसाय कुन वर्गमा पर्छ भन्ने निर्धारण गर्नुपर्छ। सूक्ष्म उद्योग, घरेलु उद्योग वा साना उद्योग मध्ये कुनमा पर्छ भन्ने कुरा स्थिर पुँजी, श्रमिक संख्या र विद्युत् खपतको आधारमा निर्धारण गरिन्छ। यो निर्धारण नगरी घरेलु उद्योग दर्ता आवेदन दिँदा अस्वीकृत हुन सक्छ।
चरण २: आवश्यक कागजातहरू तयार गर्ने
घरेलु उद्योग दर्ता कागजात तयार गर्नु अनिवार्य छ। अपूर्ण कागजातका कारण दर्ता प्रक्रिया लम्बिने गरेको पाइएको छ। आवश्यक कागजातहरू यस प्रकार छन्।
| क्र.सं. | आवश्यक कागजात |
|---|---|
| १ | निर्धारित ढाँचामा भरिएको आवेदन फारम |
| २ | अनुसूची २ बमोजिमको परियोजना विवरण |
| ३ | नागरिकताको प्रतिलिपि |
| ४ | पासपोर्ट साइजका फोटो |
| ५ | उद्योग स्थापना हुने स्थानको नक्सा |
| ६ | जग्गाधनी प्रमाणपत्र वा भाडा सम्झौता |
| ७ | स्थानीय निकायको सिफारिस पत्र |
| ८ | कम्पनी दर्ता प्रमाणपत्र (कम्पनी भएमा) |
| ९ | साझेदारी सम्झौता (साझेदारी भएमा) |
| १० | वातावरण सम्बन्धी प्रतिवेदन (आवश्यक परेमा) |
चरण ३: स्थानीय तहबाट सिफारिस प्राप्त गर्ने
घरेलु उद्योग दर्ता प्रक्रिया मा स्थानीय तहको सिफारिस अनिवार्य मानिन्छ। वडा कार्यालयमा निवेदन दिई उद्योग सञ्चालन गर्ने स्थानको सिफारिस पत्र लिनुपर्छ। यो सिफारिस बिना जिल्ला घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालयमा आवेदन दिँदा स्वीकृत हुँदैन।
चरण ४: जिल्ला घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालयमा आवेदन दर्ता गर्ने
साना उद्योग दर्ता गर्न जिल्ला घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालयमा आवेदन दिइन्छ। आवेदनसाथ सम्पूर्ण कागजात र शुल्क बुझाउनुपर्छ। केही स्थानीय तहमा घरेलु उद्योग दर्ता अनलाइन प्रणाली पनि लागू गरिएको पाइन्छ। तर अधिकांश जिल्लामा अझै भौतिक रूपमै आवेदन दिइरहनुपर्छ।
चरण ५: शुल्क बुझाउने
घरेलु उद्योग दर्ता शुल्क उद्योगको प्रकार र पुँजीको आधारमा फरक पर्छ। शुल्कको विवरण यस प्रकार रहेको छ।
| उद्योगको प्रकार | दर्ता शुल्क |
|---|---|
| सूक्ष्म उद्योग | रु. ५०० देखि रु. १,००० |
| घरेलु उद्योग | रु. १,००० देखि रु. २,५०० |
| साना उद्योग | रु. २,००० देखि रु. १०,००० |
यो शुल्क बाहेक कागजात तयार गर्ने खर्च, प्रोजेक्ट रिपोर्ट लेख्ने खर्च र अन्य प्रशासनिक खर्च पनि लाग्ने गर्छ।
चरण ६: कागजात सत्यापन र स्थलगत निरीक्षण
आवेदन र कागजात बुझाएपछि सम्बन्धित कार्यालयले सत्यापन गर्छ। केही उद्योगहरूको हकमा स्थलगत निरीक्षण पनि गरिन्छ। घरेलु उद्योग दर्ता मा भने सामान्यतया स्थलगत निरीक्षण आवश्यक पर्दैन। तर साना उद्योग दर्ता मा निरीक्षण गरिने सम्भावना हुन्छ।
चरण ७: उद्योग दर्ता प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने
सबै कागजात सही भएको पुष्टि भएपछि उद्योग दर्ता प्रमाणपत्र जारी गरिन्छ। औद्योगिक प्रतिष्ठान ऐन, २०७६ अनुसार सम्पूर्ण कागजात बुझाएको ७ देखि १५ कार्यदिनभित्र प्रमाणपत्र जारी गर्नुपर्छ। तर व्यवहारमा यो प्रक्रिया केही लम्बिने गरेको पाइन्छ।
घरेलु उद्योग दर्ता अनलाइन प्रणाली
केही जिल्लाहरूमा घरेलु उद्योग दर्ता अनलाइन प्रणाली लागू गरिएको छ। उद्योग विभाग ले Online Industry Registration System (IEIS) मार्फत अनलाइन आवेदन स्वीकार गर्न थालेको छ। यस प्रणालीमा आवेदन फारम भर्ने, कागजात अपलोड गर्ने, शुल्क तिर्ने र प्रमाणपत्र डाउनलोड गर्ने सुविधा उपलब्ध छ।
तर अझै पनि अधिकांश घरेलु उद्योग दर्ता स्थानीय तह र जिल्ला घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालयमै गरिरहनुपर्छ। अनलाइन प्रणालीको विस्तार भइरहेको भए पनि सबै स्थानमा यो सुविधा उपलब्ध छैन।
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता पछिका अनुपालनका आवश्यकताहरू
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रिया पूरा भएपछि पनि केही अनुपालनका कार्यहरू गर्नुपर्छ। यी कार्यहरू नगर्दा जरिवाना र दर्ता खारेज हुन सक्छ।
सञ्चालन सूचना पेश गर्ने
उद्योगको व्यावसायिक उत्पादन वा कारोबार सुरु भएको ३० दिनभित्र सम्बन्धित दर्ता निकायलाई जानकारी दिनुपर्छ। यो सूचना नदिँदा अनुपालनको कमजोरी मानिन्छ।
वार्षिक प्रगति विवरण पेश गर्ने
प्रत्येक आर्थिक वर्ष समाप्त भएको ६ महिनाभित्र वार्षिक प्रगति विवरण पेश गर्नुपर्छ। उत्पादन, बिक्री, रोजगारी र लगानीको विवरण यसमा समावेश गरिन्छ।
प्यान दर्ता गर्ने
घरेलु उद्योग दर्ता गरेपछि आन्तरिक राजस्व विभाग मा स्थायी लेखा नम्बर (PAN) दर्ता गर्नु अनिवार्य छ। प्यान बिना कर दाखिला गर्न र बैंक खाता खोल्न समस्या हुन्छ।
भ्याट दर्ता (आवश्यक परेमा)
वार्षिक कारोबार रु. ५० लाखभन्दा बढी भएमा मूल्य अभिवृद्धि कर (भ्याट) दर्ता गर्नुपर्छ। यो दर्ता नगरी करको दायराभन्दा बढी कारोबार गर्नु कानुनी अपराध मानिन्छ।
घरेलु तथा साना उद्योगलाई प्राप्त सरकारी सुविधा र कर छुट
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रिया पूरा गरेका उद्योगहरूलाई विभिन्न सरकारी सुविधा र कर छुट प्राप्त हुन्छ। यी सुविधाहरू यस प्रकार छन्।
आयकर छुट
| उद्योगको प्रकार | आयकर छुट |
|---|---|
| सूक्ष्म उद्योग | १०० प्रतिशत आयकर छुट |
| घरेलु उद्योग | १०० प्रतिशत आयकर छुट (५ वर्षसम्म) |
| साना उद्योग | ५० प्रतिशत आयकर छुट |
अन्य सरकारी सुविधाहरू
घरेलु उद्योग दर्ता गरेका उद्यमीहरूलाई निम्न सुविधाहरू पनि प्राप्त हुन्छन्।
| सुविधाको प्रकार | विवरण |
|---|---|
| ऋण सुविधा | युवा स्वरोजगार कोष, महिला उद्यमी ऋण जस्ता कार्यक्रमबाट सहज ऋण |
| तालिम | सरकारी तालिम कार्यक्रममा प्राथमिकता |
| कच्चा पदार्थमा अनुदान | केही क्षेत्रमा कच्चा पदार्थ र उपकरणमा अनुदान |
| निर्यात प्रवर्द्धन | निर्यात केन्द्रित उद्योगलाई थप सुविधा |
| भन्सार छुट | उद्योगीय क्षेत्रमा आयात गरिएका मेसिनरीमा भन्सार छुट |
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता गर्दा हुने सामान्य गल्तीहरू
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रिया मा धेरै उद्यमीहरूले सामान्य गल्ती गर्ने गरेका छन्। यी गल्तीहरूबाट बच्नुपर्छ।
पहिलो, उद्योगको प्रकार निर्धारण नगरी आवेदन दिँदा अस्वीकृत हुने सम्भावना हुन्छ। दोस्रो, अपूर्ण कागजात बुझाउँदा प्रक्रिया लम्बिन्छ। तेस्रो, स्थानीय तहको सिफारिस नलिई जिल्ला कार्यालयमा सीधै आवेदन दिँदा समस्या हुन्छ। चौथो, उद्योग दर्ता गरेपछि प्यान दर्ता नगर्दा करको जरिवाना लाग्न सक्छ। पाँचौं, वार्षिक नवीकरण र प्रगति विवरण नबुझाउँदा दर्ता निष्क्रिय हुन सक्छ।
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रियाको समयसीमा र लागत
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रिया को समय र लागत उद्योगको प्रकार र जिल्लाको अवस्थितिमा भर पर्छ। सामान्य अवस्थामा यसको विवरण यस प्रकार रहेको छ।
| चरण | अनुमानित समय | अनुमानित लागत (रु.) |
|---|---|---|
| उद्योगको प्रकार निर्धारण | १–३ दिन | ० |
| कागजात तयारी | ३–७ दिन | ५,०००–१५,००० |
| स्थानीय सिफारिस | १–७ दिन | ५००–२,००० |
| आवेदन दर्ता र सत्यापन | ७–१५ दिन | १,०००–१०,००० |
| प्रमाणपत्र जारी | ३–७ दिन | ० |
| जम्मा | १५ देखि ३० दिन | ६,५०० देखि २७,००० |
प्रश्नोत्तर: घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रिया बारे
प्रश्न १. घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रिया कहाँबाट सुरु गर्ने?
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रिया सबैभन्दा पहिले वडा कार्यालयमा सिफारिस लिएर सुरु गरिन्छ। त्यसपछि जिल्ला घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालय वा स्थानीय तहमा आवेदन दिइन्छ।
प्रश्न २. घरेलु उद्योग दर्ता गर्न कति शुल्क लाग्छ?
घरेलु उद्योग दर्ता शुल्क सामान्यतया रु. १,००० देखि रु. २,५०० सम्म लाग्छ। तर कागजात तयारी र अन्य प्रशासनिक खर्च मिलाउँदा कुल लागत रु. १०,००० सम्म पुग्न सक्छ।
प्रश्न ३. घरेलु उद्योग दर्ता बिना उद्योग सञ्चालन गर्न पाइन्छ?
पाइँदैन। औद्योगिक प्रतिष्ठान ऐन, २०७६ अनुसार दर्ताविना उद्योग सञ्चालन गर्नु कानुनी अपराध हो। यसो गरेमा रु. २५,००० सम्म जरिवाना र उद्योग बन्द गर्ने आदेश हुन सक्छ।
प्रश्न ४. घरेलु उद्योग दर्ता अनलाइन गर्न सकिन्छ?
केही जिल्लाहरूमा घरेलु उद्योग दर्ता अनलाइन प्रणाली उपलब्ध छ। तर अधिकांश स्थानमा अझै भौतिक रूपमै आवेदन दिइरहनुपर्छ। IEIS मार्फत अनलाइन आवेदन दिन सकिन्छ।
प्रश्न ५. घरेलु उद्योगलाई कस्तो कर छुट प्राप्त हुन्छ?
घरेलु उद्योग दर्ता गरेका उद्योगहरूलाई ५ वर्षसम्म १०० प्रतिशत आयकर छुट प्राप्त हुन्छ। यसबाहेक अन्य सरकारी सुविधा र अनुदान पनि उपलब्ध छन्।
प्रश्न ६. साना उद्योग दर्ता गर्न कस्ता कागजात चाहिन्छ?
साना उद्योग दर्ता कागजात मा नागरिकता, आवेदन फारम, परियोजना विवरण, जग्गाधनी प्रमाणपत्र, स्थानीय सिफारिस, फोटो र वातावरण प्रतिवेदन (आवश्यक परेमा) समावेश हुन्छन्।
प्रश्न ७. उद्योग दर्ता प्रमाणपत्रको म्याद कति हुन्छ?
उद्योग दर्ता प्रमाणपत्रको म्याद असीमित हुन्छ। तर वार्षिक नवीकरण गर्नुपर्छ। तीन वर्षसम्म नवीकरण नगरेमा दर्ता स्वतः निष्क्रिय हुन सक्छ।
प्रश्न ८. विदेशी नागरिकले पनि घरेलु उद्योग दर्ता गर्न सक्छ?
विदेशी नागरिकले सीधै घरेलु उद्योग दर्ता गर्न पाउँदैनन्। तर विदेशी लगानी तथा प्रविधि हस्तान्तरण ऐन, २०७५ अन्तर्गत निश्चित शर्त पूरा गरेमा लगानी गर्न सक्छन्।
प्रश्न ९. उद्योग दर्ता गरेपछि प्यान दर्ता अनिवार्य छ?
हो, प्यान दर्ता अनिवार्य छ। बैंक खाता खोल्न, कर तिर्न र औपचारिक कारोबार गर्न प्यान आवश्यक हुन्छ।
प्रश्न १०. घरेलु उद्योगलाई बैंक ऋण पाइन्छ?
पाइन्छ। घरेलु उद्योग दर्ता गरेका उद्यमीहरूले युवा स्वरोजगार कोष, महिला उद्यमी ऋण र अन्य सरकारी कार्यक्रमबाट सहज ऋण प्राप्त गर्न सक्छन्।
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रियामा कानुनी सहायता किन आवश्यक छ?
घरेलु तथा साना उद्योग दर्ता प्रक्रिया सजिलो देखिए पनि कानुनी जटिलताहरू धेरै हुन्छन्। उद्योगको सही वर्गीकरण, कागजातको तयारी, स्थानीय तहको सिफारिस, कर योजना र अनुपालनका आवश्यकताहरू बुझ्न कानुनी सल्लाह आवश्यक हुन्छ। एक सानो गल्तीले दर्ता प्रक्रिया महिनौं लम्बिन सक्छ वा सरकारी सुविधाबाट वञ्चित हुनुपर्ने हुन सक्छ।
Attorney Nepal Pvt. Ltd ले घरेलु उद्योग दर्ता, साना उद्योग दर्ता, प्यान दर्ता, भ्याट दर्ता, कम्पनी दर्ता र सम्पूर्ण कानुनी अनुपालनका सेवाहरू प्रदान गर्दछ। हाम्रो अनुभवी कानुनी टोलीले उद्यमशीलताको सुरुदेखि अनुपालनसम्मको प्रक्रियालाई सहज र द्रुत बनाइदिन्छ।
अस्वीकरण
यस ब्लगमा प्रस्तुत गरिएको जानकारी सामान्य सूचनाका लागि मात्र हो। यो कानुनी सल्लाह, विज्ञापन, व्यक्तिगत सञ्चार, आग्रह वा प्रलोभनको रूपमा लिइनु हुँदैन। प्रत्येक व्यक्तिको वास्तविक अवस्था फरक हुन सक्छ। त्यसैले, यस ब्लगमा आधारित कुनै पनि निर्णय लिनुअघि स्वतन्त्र कानुनी सल्लाह लिनु अनिवार्य छ। Attorney Nepal Pvt. Ltd र यसका प्रतिनिधिहरू यस जानकारीमा आधारित कुनै पनि परिणामका लागि उत्तरदायी हुने छैनन्।
थप जानकारी र आधिकारिक स्रोतका लागि निम्न लिङ्कहरू हेर्न सकिन्छ।
- उद्योग विभाग नेपाल — आधिकारिक वेबसाइट
- घरेलु तथा साना उद्योग विकास बोर्ड — आधिकारिक वेबसाइट
- उद्योग दर्ता अनलाइन प्रणाली — IEIS
- कम्पनी रजिष्ट्रारको कार्यालय — OCR Nepal
- आन्तरिक राजस्व विभाग — IRD Nepal
- औद्योगिक प्रतिष्ठान ऐन, २०७६ — कानुनी पाठ
- स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ — कानुनी पाठ
- अर्थ मन्त्रालय नेपाल — बजेट तथा कर नीति
- नेपाल राष्ट्र बैंक — मौद्रिक नीति
- वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभाग
This article is for general informational purposes only and does not constitute legal advice. For advice on your specific situation, please contact Attorney Nepal directly.
