के तपाईं ट्रेड युनियन दर्ता गर्ने प्रक्रिया नेपाल बारे जानकारी खोज्दै हुनुहुन्छ? के तपाईं आफ्नो उद्योग वा संस्थामा ट्रेड युनियन गठन गर्न चाहनुहुन्छ र कानुनी प्रक्रिया बुझ्नुहुन्छ? के तपाईं श्रमिक अधिकारका लागि संगठित हुन चाहनुहुन्छ र दर्ता प्रक्रिया थाहा पाउन चाहनुहुन्छ? यस सम्पूर्ण मार्गदर्शनमा ट्रेड युनियन दर्ता गर्ने प्रक्रिया नेपाल का बारेमा विस्तृत रूपमा व्याख्या गरिएको छ।
नेपालमा ट्रेड युनियन दर्ता गर्ने प्रक्रिया नेपाल मुख्यतया दुई प्रमुख कानुनहरूद्वारा निर्देशित छ: ट्रेड युनियन ऐन २०४९ र श्रम ऐन २०७४। संविधानको धारा ३४ ले श्रमिकहरूलाई ट्रेड युनियन गठन गर्ने, सञ्चालन गर्ने र सामूहिक सौदाबाजी गर्ने अधिकारलाई मौलिक हकको रूपमा सुनिश्चित गरेको छ।
ट्रेड युनियन ऐन २०४९ को उद्देश्य श्रमिकहरूको पेशागत र व्यावसायिक अधिकारको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्नु हो। यस ऐनले उद्यम स्तरीय ट्रेड युनियन, ट्रेड युनियन संघ र ट्रेड युनियन महासंघ गठन गर्ने व्यवस्था गरेको छ।
नेपालमा तीन प्रकारका ट्रेड युनियनहरू दर्ता गर्न सकिन्छ:
कुनै पनि उद्योग वा संस्थामा श्रमिकहरूले गठन गर्ने ट्रेड युनियन हो।
आवश्यकता:
कयौं उद्यम स्तरीय ट्रेड युनियनहरू मिलेर बनाउने संगठन हो।
आवश्यकता:
कयौं ट्रेड युनियन संघहरू मिलेर बनाउने राष्ट्रिय स्तरको संगठन हो।
आवश्यकता:
ट्रेड युनियन दर्ता गर्नुभन्दा पहिले निम्न तयारी गर्नुपर्छ:
विधान तयार गर्ने:
ट्रेड युनियनको विधानमा निम्न विषयहरू समावेश हुनुपर्छ:
नाम छनोट:
ट्रेड युनियनको नाम अरू कुनै पहिले दर्ता भएको संगठनसँग नमिल्ने हुनुपर्छ।
ट्रेड युनियन दर्ता गर्ने प्रक्रिया नेपाल का लागि निम्न कागजातहरू आवश्यक पर्छन्:
| क्र.सं. | कागजात | विवरण |
|---|---|---|
| १ | निवेदन (अनुसूची ३) | रजिष्ट्रारलाई पेश गर्ने आधिकारिक निवेदन |
| २ | विधान | प्रमाणित प्रति ४ प्रति |
| ३ | कार्यकारी समितिको निर्णय | ट्रेड युनियन दर्ता गर्ने निर्णय |
| ४ | महाधिवेशन/भेला निर्णय | साधारण सभाको निर्णय |
| ५ | अख्तियारनामा | पदाधिकारीलाई दिइएको अख्तियारनामा |
| ६ | पदाधिकारीको विवरण | नाम, ठेगाना, नागरिकता नम्बर, फोटो |
| ७ | नागरिकताको प्रतिलिपि | सबै पदाधिकारीको प्रमाणित प्रति |
| ८ | निरन्तर सेवाको प्रमाण | कम्तीमा १ वर्ष सेवाको प्रमाण पत्र |
| ९ | सहमति पत्र | संघ वा महासंघको हकमा आपसी सहमति |
ट्रेड युनियन दर्ताको निवेदन रजिष्ट्रारको कार्यालयमा पेश गर्नुपर्छ। रजिष्ट्रारको मुख्य कार्यहरू:
रजिष्ट्रारले निवेदन प्राप्त भएको मितिले १५ दिनभित्र दर्ता गरी प्रमाण पत्र उपलब्ध गराउनुपर्छ। यदि कागजात अपूर्ण भएमा थप जानकारी माग गर्न सकिन्छ।
ट्रेड युनियन दर्ताको लागि लाग्ने शुल्क न्यून रहेको छ:
| प्रकार | शुल्क (रुपैयाँ) |
|---|---|
| दर्ता दस्तुर | १५० |
| नवीकरण शुल्क (उद्यम स्तरीय) | प्रत्येक २ वर्षमा |
| नवीकरण शुल्क (संघ/महासंघ) | प्रत्येक ४ वर्षमा |
दर्ता भएको ट्रेड युनियनलाई निम्न विशेषाधिकार प्राप्त हुन्छ:
ट्रेड युनियन दर्ता गर्ने प्रक्रिया नेपाल मा नवीकरणको व्यवस्था पनि महत्त्वपूर्ण छ:
नवीकरण नगरेमा ट्रेड युनियनको दर्ता खारेज हुन सक्छ।
श्रम ऐन २०७४ ले श्रमिकहरूलाई निम्न अधिकार सुनिश्चित गरेको छ:
१० वा सोभन्दा बढी श्रमिक कार्यरत उद्यममा सामूहिक सौदाबाजी समिति हुनुपर्छ:
ट्रेड युनियन दर्ता गर्ने प्रक्रिया नेपाल मा विज्ञ कानुनी सेवाको आवश्यकता परेमा Attorney Nepal PVT LTD ले निम्न सेवाहरू प्रदान गर्दछ:
Attorney Nepal PVT LTD संग सम्पर्क गर्नुहोस् र ट्रेड युनियन दर्ता गर्ने प्रक्रिया नेपाल बारे विस्तृत जानकारी प्राप्त गर्नुहोस्।
उद्यम स्तरीय ट्रेड युनियनको लागि कम्तीमा १० जना श्रमिक आवश्यक पर्छ। तर उद्यममा कार्यरत कुल श्रमिकको २५ प्रतिशतभन्दा कम सदस्य भएमा दर्ता हुँदैन।
रजिष्ट्रारले निवेदन प्राप्त भएको १५ दिनभित्र दर्ता गर्नुपर्छ। कागजात पूरा भएमा प्रक्रिया छिटो हुन्छ।
दर्ता दस्तुर रुपैयाँ १५० लाग्छ। नवीकरण शुल्क उद्यम स्तरीयको हकमा २ वर्ष र संघ/महासंघको हकमा ४ वर्षमा लाग्छ।
ट्रेड युनियन ऐन २०४९ अनुसार ट्रेड युनियनको सदस्य त हुन सकिन्छ तर पदाधिकारी (अध्यक्ष, सचिव आदि) हुनका लागि नेपाली नागरिक हुनुपर्छ।
एक श्रमिकले एक उद्यम स्तरीय ट्रेड युनियनमा मात्र सदस्यता लिन पाउने व्यवस्था छ। तर विभिन्न स्तरका युनियनमा (जस्तै उद्यम स्तरीय र संघ) सदस्य हुन सकिन्छ।
कार्यकारी समितिको कार्यकाल ४ वर्षको हुन्छ। प्रत्येक ४ वर्षमा निर्वाचन गर्नुपर्छ।
१० वा सोभन्दा बढी श्रमिक भएको उद्यममा सामूहिक सौदाबाजी समिति गठन गरी रोजगारदातासँग वार्ता गर्न सकिन्छ। सहमति भएमा सामूहिक सम्झौता गर्नुपर्छ।
कानुनले तोकेको प्रक्रिया पूरा गरेपछि र आवश्यक सर्त पूरा भएमा हड्ताल गर्न पाइन्छ। तर अत्यावश्यक सेवामा हड्ताल प्रतिबन्धित छ।
Attorney Nepal PVT LTD ले विधान तयारी, कागजात तयारी, रजिष्ट्रारसँग समन्वय र पूर्ण कानुनी परामर्श प्रदान गर्छ।
अस्वीकरण: यो लेख ट्रेड युनियन दर्ता गर्ने प्रक्रिया नेपाल बारे सामान्य जानकारीका लागि मात्र हो। कानुनी सल्लाहका लागि कानुन व्यवसायीसँग परामर्श गर्नुहोस्। Attorney Nepal PVT LTD ले पेशेवर कानुनी सेवा प्रदान गर्छ तर कुनै विशेष नतिजाको ग्यारेन्टी दिँदैन।
April 05, 2026 - BY Admin